گاهی اوقات اسم ها و فعل ها در معنی حقیقی خود به کار می روند ولی بعضی موارد در جملات و ابیات معنی خود را نمی دهند و چیز دیگری از آنها استنباط می شود. اگر اسم یا فعل در معنای حقیقی خود استفاده شود به آن حقیقت و اگر اسم یا فعل در معنای خود به کار نرود به آن مجاز گویند.

 

نمونه 1:

 ماها، پری رویا، سخن با ما نمی گویی چرا

آخر من از دیوانگی با ماه می گوییم سخن

شهریار

 در بیت بالا ماها در مصرع اول به معنی ماه نبوده و منظور یار شاعر است، پس ماها می شود مجاز ولی ماه در مصرع دوم حقیقت است.

 نمونه 2 :

 سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی

چه خیالها گذر کرد و گذر نکرد خوابی

سعدی

 در این بیت سر مجاز است

 

نمونه 3 :

 چو آشامیدم این پیمانه را پاک

در افتادم ز مستی بر سر خاک

گلشن راز

 در این بیت پیمانه مجاز و خاک حقیقت است

 

نمونه 4 :

 ما را سری است با تو که گر خلق روزگار

دشمن شوند و سر برود هم بر آن سریم

سعدی

 در این بیت سر اول مجاز به معنی خیال و سر دوم حقیقت و مجددا سر سوم مجاز به معنی فکر است.

 

نمونه 5 : تمرین

 هرگز وجود حاضر غایب شنیده ای

من در میان جمع و دلم جای دیگر است

سعدی

 نمونه 6 : تمرین

 

کار پاکان را قیاس از خود مگیر

گرچه باشد در نبشتن شیر و شیر

مولوی